Neem je verantwoordelijkheid
‘Verantwoordelijkheid’ is een problematisch woord. Niet omdat het een problematisch woord ís, maar omdat er in onze maatschappij een zweem van schuld en straf omheen hangt.
‘Wie is hier verantwoordelijk voor?!’
‘Waarom neem je je verantwoordelijkheid niet?!’
‘Ik eis dat je je verantwoordelijkheid neemt!’
Ik heb een vruchtbaardere lezing ontdekt, mede dankzij de Engelse taal.
‘Responsibility’ is ‘the ability to respond’, oftewel het vermogen om een respons te geven. Respons aan een persoon, een situatie, gedachte, emotie of innerlijke impuls.
Ons vermogen een respons te geven, is onbegrensd. Het enige dat ons kan beletten het toe te passen, zijn de verhalen die we onszelf aanmeten. Anders gezegd: hoewel ons vermogen om te handelen beperkt kan zijn, is ons vermogen om het leven te beantwoorden dat niet. Het is altijd mogelijk om een bewuste, vruchtbare respons te geven op een uiterlijke of innerlijke situatie. Wanneer ik dit zie, heb ik een keuze: handelen of niet. Wanneer ik een bord voor m’n kop houdt, zal ik hoe dan ook niet handelen, ook wanneer ik dat overduidelijk wel kan.
Zodra we herkennen waar we zijn, komt een bewuste respons min of meer vanzelf. Dat is tenminste mijn ervaring. Nadat ik uit de filmset was geploft en op dat Schotse bankje zat in plaats van in mijn hoofd, kwam de volgende vraag op, vanzelf: ‘En wat is het ergste dat er kan gebeuren?’
Het antwoord kwam net zo vanzelf. Ik kreeg beelden van een nacht in de kou, zonder eten, en in plaats van bang werd ik benieuwd: Hoe zou het zijn, het ergste dat ik zie gebeuren? Ik beurde op, kon weer verder, klopte later die middag aan bij een boerderij en beleefde een prachtige ontmoeting die vijf weken avontuur zou inluiden.1Zie deze pagina en verder in deel I. Was ik blijven zwelgen in mijn arme-ik-drama, was ik die dag misschien niet meer van dat bankje gekomen.
Ik ga deze niet-gangbare lezing van het woord ‘verantwoordelijkheid’ vertalen naar een situatie die voor veel mensen dagelijkse kost is: werk doen dat niet vervult en je misschien zelfs tegen de borst stuit.
Als je jouw huidige baan niet kunt transformeren naar een vervullende en bijdragende bezigheid, stop er dan mee. Anders maak je het leven schuldig aan waar je bent en vervuil je zowel jezelf als je omgeving met negatieve, gestresste en destructieve energie.
Maar stel, je kunt niet stoppen — durft niet te stoppen — omdat de huur van je huis bijvoorbeeld doortikt, of omdat je de leegte van het niet-weten-wat-nu te spannend vindt. Sla jezelf dan niet voor de kop (dat heeft net zo weinig zin als de wereld voor haar kop slaan); neem verantwoordelijkheid voor de situatie. Maak er een oefenruimte van.
Wees volledig aanwezig in de situatie. Geef je volledige aandacht aan wat je doet, terwijl je het doet. Voel de weerstand die je voelt. Wees je bewust van het eventuele deel in jou dat de kantjes ervan af wil lopen en zo snel mogelijk naar huis wil. Betrek jezelf volledig bij wat je doet. Laat los dat je moet weten wat voor stap je zou moeten zetten. Laat los dat je moet durven een stap te zetten. Beleef je dagen.
Waarom, in hemelsnaam?
Laat ik teruggaan naar dat Schotse bankje. Vanaf het moment dat ik stopte met zwelgen in weerstand, drama en zelfoordeel, ging de kwaliteit van mijn aanwezigheid omhoog. Ik werd ontvankelijk voor iets anders dan het lawaai in mijn hoofd. De impuls om bij die boerderij aan te kloppen bijvoorbeeld, zonder precies te weten waarom nu net daar.
Verantwoordelijkheid nemen, zoals ik het ben gaan begrijpen, gaat dus niet zozeer over ‘doen’. In ieder geval niet in eerste instantie. Verantwoordelijkheid nemen gaat over een ruimte scheppen, in jezelf, voor een eerlijke en levendige respons. Die misschien wel van je vraagt om ook in tweede instantie niets te doen. Soms is niet handelen vruchtbaarder dan wel handelen.
_
- 1Zie deze pagina en verder in deel I. ↩︎
