Grondrecht

Dit vierde idee gaat over grondeigendom.

Laat ik eerst kort samenvatten wat ik in hoofdstuk 2 over grondeigendom schreef.

Wij verdienen geld aan de aarde door er stukken van te claimen, om die stukken vervolgens aan onze medemens door te verkopen of te verhuren.

Omdat grondeigendom tegenwoordig vrijwel altijd wordt verkregen via geleend geld (met bijbehorende renteplicht), maken we het steeds onmogelijker om financiële winst uit grond te halen zonder het kapot te maken of vol te bouwen.

Wat als we deze waanzin stoppen?

Wat als we grond niet langer beschouwen als privé- of staatseigendom, maar als een onverhandelbaar, gemeenschappelijk goed, waar mensen zich alleen aan kunnen verrijken wanneer ze met hun activiteiten ook het geheel verrijken?

Hoe wijzen we grondbezit dan toe?

Wat betekent grondbezit dan?

Damaris Matthijsen en Jac Hielema van Economy Transformers, zijn twee mensen binnen een groeiende groep die zich over deze vragen buigt. Ze pleiten voor een nieuw eigendomsrecht, waarin drie vormen van eigendom tegelijkertijd waar kunnen zijn: 

Grond is van iedereen. Van alle mensen, dieren, planten die er leven en werken. Van alles dat de aarde de aarde maakt.

Grond kan van één of enkele mensen zijn. Dat klinkt bekend, en toch is dit een ander ‘van mij’. Volgens het nieuwe eigendomsrecht kun je het creatieve en ondernemende eigenaarschap over een stuk grond verkrijgen, alleen en voor zolang je het inzet voor een gezond geheel.

Grond is van niemand (en dus van zichzelf). Het recht op gebruik en beheer van grond wordt niet langer bepaald door grondbezitters, maar door vertegenwoordigers van de gemeenschap. Deze vertegenwoordigers handelen vanuit afspraken die door de gemeenschap zijn vastgesteld, door te borgen dat grondbeheer en -gebruik alleen toevalt aan individuen en groepen die deze afspraken voorleven.

Bekeken vanuit het nu nog heersende denkkader, zijn dit drie tegenstrijdige vormen van eigendom. Willen we ze alle drie tegelijkertijd waarmaken, hebben we het volgende te erkennen:

1. Alles, ook alles dat niet-menselijk is, is aandeelhouder van de aarde.
2. Een onvoorwaardelijk basisinkomen gaat niet over geld.

Een werkelijk basisinkomen, zoals ik het zie, is het recht om op een leefbare aarde te leven. Om samen met onze medemens en de niet-menselijke natuur zorg te dragen voor het leven dat voor ons zorgt — en samen te delen in de vruchten die daaruit voortkomen. In dit recht zit een voorwaardelijkheid, maar het is er één die ik gezond vind: alleen als je grond zorgzaam en liefdevol beheert, zodat het voor zichzelf, voor jou en voor het geheel vruchtbaar wordt en blijft, kun je bijdragen aan een gezonde basis voor alles en iedereen.

En is dit een voorwaarde, of is het een herinnering? Volgens mij spreekt dit nieuwe recht ons vooral aan op wat we diep vanbinnen allemaal willen: een bestaan leiden dat leven geeft in plaats van neemt.

En nu concreet:
wat betekent dit nieuwe, drievoudige eigendomsrecht?

We kennen waarde alleen nog toe aan activiteiten die bijdragen aan het welzijn van het geheel. Denk bijvoorbeeld aan het revitaliseren van bossen, rivieren, het bodemleven en de dierenwereld, en aan het opbouwen van hechte, bruisende gemeenschappen.¹Zie ook de voorbeelden die ik gaf onder ‘Groen goud, blauw goud’ aan het begin van dit hoofdstuk.

We halen grond uit de handel. De waarde van een stuk grond wordt bepaald door de activiteiten die nu op een stuk grond plaatsvinden, dus niet door de activiteiten van gisteren, niet door de activiteiten van straks en ook niet door de locatie. Grond kan niet langer gekocht of verkocht worden, staat niet langer op de financiële balans van een onderneming of ‘eigenaar’ en er kan niet langer mee gespeculeerd worden.

Nu zou een kritische geest kunnen zeggen: ‘Dit riekt naar communisme.’

Ik riek iets anders.

Communisme veranderde niets wezenlijks aan het begrip eigendom. Het maakte van privé-eigendom — ‘dit is van mij en niet van jou’ — simpelweg staatseigendom — ‘dit is van ons en niet van jou’. Het nieuwe eigendomsrecht waar Jac, Damaris en steeds meer mensen voor pleiten, overstijgt de tegenstelling tussen privé- en staatsbezit.

‘Van mij’ kan nog steeds hartstikke waar zijn; je kunt ‘van mij’ alleen niet meer afdwingen.

Je kunt jezelf nog steeds verrijken met behulp van grond; je kunt het alleen niet meer ten koste van grond, mensen, dieren, planten en de planeet.

Je ondernemerslust krijgt geen nekslag; het krijgt een andere impuls — één die jouw liefde voor de aarde aanboort in plaats van afraadt.

Laat ik bovenstaande spelregels loslaten op de de Green Truck Growers. Dit jonge gezin, dat ik tijdens mijn reis zonder geld in Schotland ontmoette (zie deze pagina in hoofdstuk 5), hoeft geen grond te kopen om een droom te realiseren. Duncans, Roxannes en Ruaridhs  simpele wens om het bodemleven te verrijken, bomen te planten en gezond voedsel te telen, voor zichzelf en voor de lokale gemeenschap, geeft hen bijna automatisch het gebruiksrecht over een stuk land. Het enige dat ze hiervoor ‘betalen’, is de plicht om het land vruchtbaar in te zetten voor een groter goed. Zolang ze aan deze plicht trouw blijven, is en blijft het land van hen.

Laat ik bovenstaande spelregels ook op projectontwikkeling loslaten. Op dit moment:

bouwen projectontwikkelaars meestal voor zo weinig mogelijk geld zoveel mogelijk huizen op een zo klein mogelijk stukje grond,

om die huizen voor zoveel mogelijk geld te verkopen of te verhuren,

om zoveel mogelijk winst te boeken,

onder andere om enorme leningen met bijbehorende renteplicht af te betalen.

Het nieuwe grondrecht staat dit soort praktijken niet toe. Projectontwikkelaars kunnen alleen nog bouwen met eerbied en schoonheid, vanuit een respectvolle samenwerking met mensen, de omgeving en het grotere goed. Dit zal misschien even wennen zijn, maar knappe projectontwikkelaar die in dit nieuwe spel ongevoelig blijft voor de rijkdom waar hij aan bijdraagt — en die ook hem toevalt.

Nu is rijkdom niet objectief te meten. Daarnaast hebben we rijkdom uiteindelijk in onszelf te vinden, los van omstandigheden en bezit. Maar omdat grond letterlijk de basis van ons aardse bestaan is, kan grond, wanneer het bevrijd is uit de molen van nooit genoeg, een diep, welkom gevoel in ons wakker maken. Dit welkome gevoel is overvloedig. Er groeit een liefde, zorgzaamheid, creativiteit en kracht uit die in ons huidige systeem slechts aan enkelen  besteed lijkt.

Om dit gevoel te koppelen aan de werkelijke betekenis van een basisinkomen, geef ik de microfoon nog een keer aan architect Mike Reynolds:

‘Jezus Christus, ik ben vrij, ik ben helemaal vrij! Man, het humeur dat ik dáár van krijg… Ik sta ’s ochtends op en ik héb mijn leven. En ik kan doen waar ik zin in heb, want ik hoef nauwelijks iets te doen om in leven te blijven!’²Ik noemde Mike Reynolds in de leukste rekensom (zie deze pagina in deel II). Het citaat komt uit de prachtige documentaire Garbage Warrior (zie GeldGaatNooitOverGeld.org/garbage-warrior).

Hoe passen we dit nieuwe, drievoudige eigendomsrecht toe?

Dat gebeurt al. Mensen brengen stukken land bijvoorbeeld onder in een vereniging, coöperatie of stichting. Daarmee maken ze grond feitelijk eigendom van een intentie in plaats van mensen, samen met duidelijke afspraken over het naleven van die intentie. Eén naam die zo’n gemeenschappelijke, juridische eigendomsvorm heeft gekregen, is Community Land Trust (CLT).

CLT’s zijn in je jaren zestig van de vorige eeuw ontstaan vanuit de zwarte burgerrechtenbeweging. Ze dragen zorg voor een eerlijke, vrijwillige en democratisch beheerde toewijzing van land. Daarbij kunnen ze zich richten op betaalbaar wonen, een gezonde omgang met grond, menselijke ontwikkeling, natuurherstel, regeneratieve voedselproductie of een combinatie van factoren, maar één ding staat altijd centraal: het creëren van sociale, ecologische en economische vruchtbaarheid, tot het einde der tijden, onder meer door grond uit de handel te halen.

CLT’s beginnen ook in Nederland voet aan de grond te krijgen.

Community Land Trust Nederland heeft zichzelf ten doel gesteld om tien procent van het landoppervlak in Nederland van de markt te halen.

CLT Bijlmer is een door Amsterdammers opgezet initiatief om gebiedsontwikkeling tot een taak van lokale gemeenschappen te maken (in plaats van alleen ambtenaren en projectontwikkelaars), zodat mensen nu en in de toekomst kunnen rekenen op betaalbare huisvesting en buurtfaciliteiten.

Stichting Grond van Bestaan wil een nieuwe generatie boeren helpen om voedselproductie te verenigen met herstel van de planeet, wederom in samenwerking met lokale gemeenschappen. De initiatiefnemers onderzoeken op welke manieren dit kan, geven advies, helpen lokale initiatieven en kunnen zelfs fungeren als ‘kluis’ voor grond: een juridische hoeder die stukken land uit de handel én uit het geldsysteem haalt — en houdt.

Bovenstaande bewegingen werken met elkaar en met Economy Transformers samen om drievoudig eigenaarschap op de kaart te zetten, verder te ontwikkelen en waar te maken.

Eén van de projecten die met hulp van Grond van Bestaan een stuk land aan het bevrijden is van zogenaamde marktwerking, is Het Veerhuis in Varik, een ‘doe- en kennishuis voor een nieuwe economie’. Om de hypotheek op het gebouw en grond eromheen af te lossen, voerden de initiatiefnemers van Het Veerhuis een crowdfunding-campagne. Toen deze eind 2020 succesvol werd afgerond, ging Grond van Bestaan aan de slag om de grond juridisch onverhandelbaar te maken.

Leuk om te benoemen, vind ik, is dat ze bij Het Veerhuis ook bezig zijn om de aarde op de UNESCO Werelderfgoedlijst te krijgen. Die lijst beschermt plekken met een uitzonderlijke waarde, wat volgens de mensen bij Het Veerhuis betekent: de hele aarde.³Meer informatie over deze initiatieven vind je op Communitylandtrust.nl, Cltbijlmer.nl, Grondvanbestaan.nl en Veerhuis.nl. Op Veerhuis.nl/earth vind je meer over het bevrijden van de aarde, plus een lijst van Nederlandse en internationale initiatieven die reeds stukken grond hebben vrijgemaakt.

Community Land Trust is slechts één naam voor een beestje dat steeds meer mensen logisch en noodzakelijk vinden. En waar een wil is, blijkt altijd een weg. Om grond vrij te waren van nooit genoeg, sluiten mensen renteloze leningen af, voeren ze crowdfunding-acties of verkrijgen ze stukken grond via schenkingen, bijvoorbeeld van grootgrondbezitters. Want ook grootgrondbezitters zijn mensen, en ook onder hen zijn er velen die beseffen dat het anders kan — anders moet, willen we op een wereld wonen die leven aanwakkert in plaats van dwarsboomt.

_

• 1
  Zie ook de voorbeelden die ik gaf onder ‘Groen goud, blauw goud’ aan het begin van dit hoofdstuk. ↩︎
• 2
  Ik noemde Mike Reynolds in de leukste rekensom (zie deze pagina in deel II). Het citaat komt uit de prachtige documentaire Garbage Warrior (zie GeldGaatNooitOverGeld.org/garbage-warrior). ↩︎
• 3
  Meer informatie over deze initiatieven vind je op Communitylandtrust.nl, Cltbijlmer.nl, Grondvanbestaan.nl en Veerhuis.nl. Op Veerhuis.nl/earth vind je meer over het bevrijden van de aarde, plus een lijst van Nederlandse en internationale initiatieven die reeds stukken grond hebben vrijgemaakt. ↩︎